خانه / مقالات / دو فیلم علمی تخیلی قدر ندیده

دو فیلم علمی تخیلی قدر ندیده

در ادبیاتِ علمی‌تخیلی، به دهه‌ی ۳۰ تا ۵۰ میلادی «عصر طلایی» می‌گویند. بخش اعظمِ مشاهیرِ ادبیات ع.ت در آن دوران قلم زدند و ماندگارترین آثارشان را آفریدند. بسیاری از مضامین و ساختارها و سنت‌هایی که در ع.ت به جا ماند ماحصلِ آن دوران است. برای نمونه، علمی‌تخیلیِ کلاسیک تا حد زیادی گفت‌وگومحور بود. رویدادها در خلال همین گفت‌وگوها روشن می‌شدند و اطلاعات به خواننده می‌رسید. سوای آن، پرداختن به جزئیاتِ علمی (که از ادبیات علمی‌تخیلی جدایی‌ناپذیر است) در این گفت‌وگوها طبیعی‌تر جلوه می‌کرد؛ وقتی شخصیت‌ها می‌توانستند اطلاعات علمی به هم بدهند نیازی نبود نویسنده مقاله‌ی علمی بنویسد و علمِ پشتِ داستانش را توجیه کند. بی‌دلیل نیست که هنوز هم گیک‌ها و طرفدارانِ دوآتشه‌ی علمی‌تخیلی به این نوع گفت‌وگوها، چه در میان خودشان و درباره‌ی آثار محبوب‌شان و چه در آثار ع.ت، علاقه‌مندند. ویژگیِ دیگرِ عصرِ طلایی در این بود که نشان داد چرا لقبِ ژانرِ علمی‌تخیلی «چه می‌شود اگر» است. عصاره‌ی این ژانر پرداختن به این مسئله است که مثلاً «چه می‌شود اگر فضایی‌ها بیایند»، «چه می‌شود اگر زمین زیادی پرجمعیت می‌شد» و غیره.

بعدها ادبیات علمی‌تخیلی خود را به ادبیاتِ جریانِ اصلی نزدیک‌تر کرد و این دو جریان اثرات بسیاری بر هم گذاشتند. در ادبیاتِ جریانِ اصلی، ژانرها در هم تلفیق می‌شدند و در ادبیات علمی‌تخیلی تلفیق زیرژانرهای علمی‌تخیلی و گاهی حتا تلفیق ژانرهای فانتزی و ع.ت بیش‌تر و بیش‌تر رخ داد. در این نوع از ادبیات علمی‌تخیلی که هنوز هم بخش مهمی از آن را تشکیل می‌دهد علمِ پشتِ داستان کم‌اهمیت شده است و تفاوتِ چندانی میانِ آثارِ علمی‌تخیلی با بسیاری از آثارِ جریانِ سیالِ ذهن یا پست‌مدرن یا رئالیستیِ جادویی نیست. در این نوع علمی‌تخیلی لزوماً خبری از آن گفت‌وگومحوریِ کلاسیک نیست و علمِ پشتِ داستان نه حتماً از علومِ دقیقه است و نه چندان به آن پرداخته می‌شود. علم هم یکی از عناصری است که در خدمتِ خلقِ محیط قرار گرفته است.

این دو نوع علمی‌تخیلی به نوعی در تضاد با هم هستند و دو سرِ طیفِ ع.ت به حساب می‌آیند. ادبیاتِ گفت‌وگومحور و تلفیقیِ علمی‌تخیلی در سینمایش هم بازتاب دارد. می‌خواهم با معرفیِ دو فیلم از این دو سرِ طیفِ علمی‌تخیلی تصویری از تنوعِ ادبیاتِ علمی‌تخیلی بدهم. تنها ویژگیِ مشترکِ این دو فیلم آن است که خارج از محافلِ گیک‌های علمی‌تخیلی‌باز تقریباً کسی نمی‌شناسدشان، اما در این محافل فیلم‌هایی مهم و بحث‌برانگیز هستند و حتا به‌نوعی فیلم کالت به حساب می‌آیند.

‌۱) مردی از زمین (The Man from Earth)، محصول ۲۰۰۷، کارگردان: ریچارد شنکمن (Richard Schenkman).

جروم بیکسبی (Jerome Bixby)، نویسنده‌ی فیلمنامه‌ی مردی از زمین، دیر به عصر طلاییِ علمی‌تخیلی پیوست اما قطعاً میراثدارِ آن بود. این فیلم جلوه‌های ویژه ندارد و تقریباً تمامِ آن در یک اتاق می‌گذرد. تمامِ فیلم گفت‌وگوست؛ بیش‌تر هم به صورت سؤال‌های جمعی کوچک از شخصیت اصلی.
جمعی از دوستانِ دانشگاهی دور هم جمع شده‌اند چون یکی از دوستان‌شان، به نام جان اولدمن، بعد از ده سال تدریس در دانشگاه در رشته‌ی انسان‌شناسی باستانی قصد دارد ناگهان برود. کم‌کم صحبت از این می‌شود که چرا اولدمن در این ده سال حتا ذره‌ای پیر نشده و چرا این‌قدر وسایل قدیمی دارد و چرا به کسی نمی‌گوید کجا می‌رود و چرا این‌قدر از فرهنگ‌های دوران غارنشینی انسان اطلاعات دارد. بعد اولدمن می‌گوید که فرض کنید که او به‌راستی ۱۴۰۰۰ سالش است و با این فرض بحث کنند. نمی‌توانم بگویم بحث به کجا می‌کشد چون چیزی نباید لو برود. فقط همین بس که بدانید این داستان مصداقِ واقعیِ عبارتِ «چه می‌شود اگر» در ژانر علمی‌تخیلی است.

‌۲) جاودانه، به زندگی (Immortel, ad vitam)، محصول ۲۰۰۴، کارگردان: اِنکی بلال (Enki Bilal).

انکی بلال، داستان‌نویس و کارگردانِ فرانسوی، این فیلم را به زبان انگلیسی و بر اساسِ یکی از رمان‌های گرافیکی خودش ساخته است. در این فیلم زیرژانرهای علمی‌تخیلیِ بسیاری وجود دارد: سایبرپانک، ادبیات عجیب (weird fiction)، بیوپانک و ژنتیک، ویرانشهری (dystopian) و غیره و غیره.

سال ۲۰۹۵، یکی از اهرامِ مصر بالای سرِ شهر ظاهر شده. انسان‌ها به دو دسته‌ی تغییریافته‌ی ژنتیکی و انسان‌های تغییرنیافته تقسیم

شده‌اند. سنترال پارکِ نیویورک به منطقه‌ای بسته تبدیل شده و حصارهایی امنیتی دارد، چون به دلیلی نامعلوم انسان‌هایی که واردش می‌شوند به صورت مشتی استخوان به بیرون پرت می‌شوند. حوروس، ایزد باستانی مصر، را ایزدانِ دیگر به مرگ محکوم کرده‌اند و تنها یک روز فرصت دارد تا در میان زمینیان بگردد. مردی در یک زندانِ مخصوص به خوابِ سرمایشی فرورفته، اما ایرادی در دستگاه‌ها پدید می‌آید و از زندان بیرون می‌افتد. حوروس هم قصد دارد در بدن او حلول کند تا بتواند در میان انسان‌ها بگردد.

بخش‌هایی از این فیلم انیمیشن است. اما یکی از بهترین مثال‌های تأثیرات و تأثراتِ علمی‌تخیلی با جریان‌های اصلی ادبیات است.

دو فیلم مردی از زمین و جاودانه دو نمونه‌ی سراپا متفاوت از ژانر علمی‌تخیلی هستند که جز در محافل طرفداران دوآتشه‌ی علمی‌تخیلی چندان قدر ندیده‌اند. نمی‌گویم که اگر طرفدار علمی‌تخیلی نباشید با دیدنِ این دو فیلم هوادارِ سرسختش می‌شوید. اما اگر بخواهید با ذهنیتِ علمی‌تخیلی‌بازها آشنا شوید و نمونه‌هایی خوب و ناشناخته از این ژانر را ببینید از این دو فیلم بهتر پیدا نمی‌کنید.


نویسنده: حسین شهرابی – مترجم و محقق ژانر علمی تخیلی

درباره‌ی M.Shojaei

پاسخی بگذارید